Joik i muzyka lapońska w Tromsø

Czym jest joik

Joik, nazywany luohti w języku północnolapońskim, to tradycyjna lapońska forma pieśni. Zwykle śpiewany jest bez instrumentów, a słowa są krótkie lub nieobecne. Jego dźwięki są w większości pentatoniczne. Najbardziej znaną cechą jest jego temat: joik ma na celu przywołanie osoby, zwierzęcia lub miejsca. W języku północnolapońskim czasownik jest przechodni, więc nie joikuje się o kimś — joikuje się kogoś. W regionach północnolapońskich większość joików jest osobista i często powstaje wokół narodzin danej osoby.

Skąd pochodzi

Kultura lapońska sięga co najmniej 2000 lat w północnej Skandynawii, a Tromsø leży w tym regionie; jego lapońska nazwa to Romsa. Ponieważ kultura ta nie miała języka pisanego, początki joiku nie są udokumentowane, a badacze muzyki uważają go za jedną z najstarszych nieprzerwanych tradycji muzycznych Europy. Lapończycy żyją w całej Sápmi, która obejmuje północną Norwegię, Szwecję i Finlandię oraz Półwysep Kolski w Rosji. W Norwegii są uznawani za ludność rdzenną.

Wytłumiona, potem odrodzona

Gdy chrześcijaństwo rozprzestrzeniło się wśród Saamów, joikowanie zostało potępione jako grzeszne, kojarzone z noaidi, saamskimi szamanami, oraz ze starszymi rytuałami. Późniejsze polityki asymilacyjne, znane jako norwegizacja, dodatkowo wzmogły presję, a ich najsilniejszy okres przypadł na lata około 1900–1940. Tradycja jednak przetrwała. Odrodzenie joiku w latach 70. XX wieku przyniosło ponad 40 saamskich albumów i kaset z joikiem, a Saamski Parlament Norwegii został po raz pierwszy wybrany w 1989 roku. Dziś joik słychać na scenie i na płytach, między innymi podczas Sámi Grand Prix.

Czym różni się od norweskiej pieśni ludowej

Norweska muzyka ludowa ma własne formy: ballady zwane kvad, krótkie śpiewane zwrotki zwane stev oraz skrzypce Hardanger na zachodzie kraju. Joik to odrębna tradycja o innych korzeniach, więc warto te dwa światy rozdzielać. Joik ma krótki tekst lub nie ma go wcale i nie jest zbudowany jak ballada, ponieważ jest portretem, a nie opowieścią. Północnonorweska pieśń ludowa lub psalm są bliższe temu, czego większość europejskich słuchaczy oczekuje od koncertu.

Co koncert zapowiada, że zagra

Koncerty w katedrze w Tromsø czerpią z psalmów, melodii ludowych, tradycyjnej muzyki z północnej Norwegii i muzyki saamskiej, wykonywanych przez profesjonalnych muzyków. Program zmienia się z koncertu na koncert. Dlatego ten przewodnik mówi, że joik jest możliwy, a nie pewny: jeśli muzycy wybiorą utwór saamski w twoją noc, usłyszysz go, a jeśli nie, usłyszysz pozostałe rodzaje muzyki w programie. Bilet nie gwarantuje żadnego konkretnego utworu.

Czytaj dalej: Bilety na koncert o północy w Tromsø

Słuchanie ze zrozumieniem

Traktuj joik jak osobę, nie jak melodię. Nie musisz rozumieć żadnego języka, żeby słuchać. Kościół to ciche wnętrze, więc pozwól muzykom pokazać, kiedy utwór się kończy, zanim zaczniesz klaskać. Jeśli zabrzmi utwór saamski, zwróć uwagę, czym różni się od otaczających go hymnów: tradycyjnie nie ma akompaniamentu, puls jest inny, a całe brzmienie niesie jeden głos. Później możesz poczytać więcej o kulturze saamskiej w źródłach poniżej.

Dla kogo to nie jest

Jeśli przyjechałeś do Tromsø specjalnie po to, by usłyszeć pełny koncert joiku lub spotkać saamskich wykonawców, półgodzinny koncert w kościele z mieszanym programem tym nie jest. To krótki koncert z kilkoma rodzajami muzyki, z których muzyka saamska jest jednym. Jeśli joik jest twoim głównym zainteresowaniem, poszukaj dedykowanych wydarzeń kulturalnych Saamów, a ten koncert potraktuj jako przyjemne wprowadzenie do muzyki regionu.